امير المؤمنين عمر فرمود كه : اين جزيهء شماست ؛ هرچه خواهيد نام كنيد . و ابو موسى اشعرى كه از قبل سعد به جانب جزاير نامزد بودى ، چون به شهر نصيبين رسيد حصار آن را در غايت استحكام يافت . لشكر اسلام هشت ماه بر در آن شهر توقّف نمودند . آخر چنان معلوم شد كه در شهر زور « 1 » كژدمهاست بغايت سياه و بزرگ و پرزهر ؛ هركه را نيش زنند فى الحال بميرد . فرمود تا هزار كوزه از خاك و كژدم پر ساختند و در شب از راه منجنيقى روان در شهر سُر دادند . چون كوزه به زمين مىرسيد درهم مىشكست و عقارب از آن بيرون مىجست و هركه را [ نيش ] مىزد بىدَم مىشد . چون صبح دميد اهل نصيبين را چندان مصيبت و تعزيه روى داده بود كه مجال محافظت قلعه نمانده ، مسلمانان فرصت يافته رو به شهر آوردند و بر سر قلعه برآمده دروازه را گشادند و بسيارى از بقيّهء مقتولات عقارب را زير تيغ آوردند . يكى از فصحاى عرب قصيده‌اى در فتح شهر انشا كرده كه مطلعش اين است : شهدت فتوحا فى بلاد كثيرة * و لم ار فتحا مثل فتح العقارب يعنى « بسيار شهرها ديدم كه فتح شده ، امّا شهرى كه از عقارب فتح شده باشد نديدم . » و گويند در زمان انوشيروان نيز نصيبين را محاصره كرده بودند و از فتح آن عاجز شدند و آخر الامر بطريق مذكور فتح شد ، و اللّه اعلم . و در اين سال جنگ جلولاء واقع شد و از كافران جمعى عظيم كشته شدند و عدد غنيمت در آن فتح به سى هزار درهم رسيده بود كه سه كرور باشد . قصّهء جنگ جلولاء و فتح اهواز را سيوطى « 2 » از وقايع سال ششم از رحلت شمرده ، امّا يافعى « 3 » در وقايع سال هفتم از رحلت ، و اللّه اعلم . و از جمله بلادى كه در آن سال فتح شد تستر « 4 » و رامهرمز « 5 » و سوس « 6 » و جنديشابور بود كه بسعى ابو سبره « 7 » در تصرّف اهل اسلام درآمد . و در اين سال ، بقول سيوطى ، قحطى شديد

--> ( 1 ) . زور : مراد شهر زوراء است . حمد اللّه مستوفى گويد : « عرب آن [ - بغداد ] را مدينة السلام خوانند و عجم زوراء گويند . » ؛ - نزهة القلوب ، ص 34 . ( 2 ) . سيوطى : عبد الرحمن بن ابو بكر بن محمّد بن سابق الدّين خضيرى ( وفات 911 ه . ق . ) ، در حدود ششصد تأليف و تصنيف دارد كه تاريخ الخلفا مورد استفادهء مؤلفان كتاب حاضر بوده است . ( 3 ) . يافعى : ابو السعادات عبد اللّه بن اسعد يافعى يمنى ملقّب به عفيف الدّين ( وفات 768 ه . ق . ) كتاب مرآة الجنان و عبرة اليقظان وى يكى از منابع استناد مؤلّفان كتاب حاضر بوده است . ( 4 ) . تستر : شوشتر امروزى است از شهرهاى استان خوزستان ، واقع در شرق مسجد سليمان و غرب دزفول . ( 5 ) . هرسه نسخه : ادم مهرمزد . مراد رامهرمز يكى از آباديهاى اهواز است كه گويند سلمان فارسى از آنجاست . ( 6 ) . سوس : شهر باستانى شوش نزديك كوفهء كنونى و مجاور كارون كه پايتخت دولت عيلام و سپس مقرّ عمدهء داريوش اوّل هخامنشى بوده . در مآخذ اسلامى سوس ( sus ) آمده است . ( 7 ) . مراد ابو سيرة بن ابى رهم بن عبد العزّى عامرى است كه از نخستين مهاجران به حبشه بود .